Amik Gölü: Kurutulan Bereket

Milyonlarca yıllık Amik Gölü, sıtma ve taşkın gerekçesiyle kurutuldu. Ancak geride kalan, verim yerine susuzluk ve ekolojik kayıp oldu.

Bir Gölün Sessiz Çığlığı: Amik Gölü Neden Kurutuldu, Hatay Ne Kaybetti?

Milyonlarca Yıllık Bir Doğa Mirası

Amik Ovası’nın güneybatısında, bataklıklarla birlikte yaklaşık 31 bin hektarlık alanı kaplayan Amik Gölü, yalnızca Hatay’ın değil, dünyanın da sayılı doğal su varlıklarından biriydi. Bilim insanlarına göre yeryüzünde benzeri yalnızca beş göl bulunan Amik Gölü, tarih boyunca bölgeye hayat verdi.

Arap kaynaklarında “Al-Buhayra” ya da Buhayrat-ı Antakya, Osmanlı salnamelerinde ise “Antakya Denizi” olarak geçen göl, Türkler arasında uzun yıllar “Akdeniz” adıyla anıldı. 1865 yılında bölgeye gelen Fırka-i Islahiye birliğinin hazırladığı haritalarda ise halkın kullandığı isimle “Ağca Deniz” olarak kayıtlara geçti.

Sıtma, Taşkın ve Kurutma Kararı

Ancak gölün sularının çevreye yayılması, özellikle yaz aylarında sıtma salgınlarına ve yerleşim alanlarında su baskınlarına yol açıyordu. Bu durum, Amik Gölü’nün kaderini belirleyen süreci başlattı.

Kurutma fikri ilk kez Hatay Devleti döneminde, 21 Eylül 1938’de gündeme geldi. 15 Ocak 1939 tarihinde yapılan meclis toplantısında, bataklıkların kurutulması ve elde edilecek arazilerin tarıma kazandırılması yönündeki projeler görüşüldü.

Mazlum Paşa Bendi: Zehirli Bir Miras

Kurutma çalışmalarının ilk adımı, Osmanlı döneminde Abdülhamit tarafından Mazlum Paşa’ya hediye edilen bendin yıkılması oldu. Zamanla fayda yerine felakete dönüşen bu bent, Asi Nehri’nin akışını engelliyor, ovada kirli suların birikmesine neden oluyordu.

Yaklaşık 1,5 metre yüksekliğinde ve 300 metre uzunluğundaki bendin üzeri tel süzgeçlerle kaplanmış, adeta bir set haline getirilmişti. Bu yapı, sivrisineklerin çoğalmasına ve sıtma vakalarının artmasına yol açtı. Rivayetlere göre Amik köylerinde görev yapan bir öğretmen, 15 yıl içinde eşini ve 8 çocuğunu sıtma nedeniyle kaybetti.

Bataklıklar Kurutuldu, Sıra Göl’e Geldi

1940–1950 yılları arasında bataklıklar aşamalı olarak kurutuldu. Ardından gözler, Antakya ve çevresinin hayat kaynağı olan Amik Gölü’ne çevrildi.

1950’li yıllarda;

• Amik Ovası’nı taşkınlardan korumak

• Sıtma ile mücadele etmek

• Elde edilecek toprakları tarıma kazandırmak

amacıyla gölün tamamen kurutulması gündeme alındı. Uzun süren proje ve siyasi görüşmelerin ardından 1973 yılında fiilen çalışmalara başlandı.

1975’te Haritadan Silinen Göl

Önce gölü besleyen akarsuların yatakları Küçük Asi Çayı’na bağlandı. Afrin, Murat ve Comba drenej kanalları aracılığıyla göl suları Asi Nehri’ne aktarıldı. 1975 yılında Amik Gölü tamamen kurudu ve resmen haritadan silindi.

Yaklaşık 16 kilometre uzunluğa, 10 kilometre genişliğe sahip göl ve çevresindeki bataklıklarla birlikte 310 kilometrekarelik alan tarım arazisine dönüştürüldü. Kurutulan topraklar, aile başına 20 dönüm olacak şekilde köylülere dağıtıldı.

Bir Ovadan Fazlası: Amik Ovası

Amik Ovası, Türkiye’nin en verimli tarım alanlarından biri olarak kabul ediliyor. Kalın alüvyal toprak yapısı, Asi Nehri, Afrin Çayı ve Karasu ile beslenen ekosistemi sayesinde yüksek zirai potansiyele sahip.

Ovada;

• Buğday, arpa, yulaf

• Pirinç, pamuk, yer fıstığı

• Sebze, meyve, üzüm ve zeytin

başta olmak üzere çok sayıda ürün yetiştiriliyor. Ova aynı zamanda tektonik ve çöküntü ovası özelliği taşıyor.

Bugün Gelinen Nokta: Susuzluk ve Pişmanlık

Aradan geçen yıllar, Amik Gölü’nün kurutulmasının ekolojik ve iklimsel sonuçlarını ortaya koydu. Bölge bugün ciddi bir su sorunu ile karşı karşıya. Gölün yeniden oluşturulmasına yönelik girişimler ise, göl yatağı üzerine yapılan Hatay Havalimanı nedeniyle sonuçsuz kalıyor.

Bir zamanlar bereketin simgesi olan gölün yerinde bugün kuraklık, toz ve susuzluk var. Amik köylüsü ise hâlâ suya hasret.